مقالات تخصصی عمران و معماری در وبسایت آی سورن

اثرات مخرب سدهای ایلیسو و اتاتورک

در این مقاله اثرات مخرب سدسازی های ترکیه در غالب پروژه گاپ (GAP) و به خصوص دو سد ایلیسو و اتاتورک را به محیط زیست ایران و عراق بررسی میکنیم . از آنجایی که  افتتاح سد ایلیسو که یکی از سدهای بزرگ پروژه گاپ (GAP) ترکیه میباشد و با توجه به مشخصات آن میتواند اثرات مخرب زیادی را به محیط زیست ایران وارد کند هر چند که اثرات مخرب سد اتاتورک همین پروژه هم اکنون قابل لمس است لذا تصمیم گرفتیم که نگاهی به اثرات مخرب سد بزرگ در حال احداث ایلیسو بیندازیم.

چکیده اثرات مخرب سدهای ایلیسو و آتاتورک :

دو رود دجله و فرات را میتوان شریان حیات برای کشورهای ترکیه ، سوریه ، عراق و جنوب غرب ایران قلمداد نمود. از طرفی سدسازی های ترکیه در غالب پروژه GAP اثرات مخرب محیط زیستی فراوانی برای کشورهای سوریه ، عراق و ایران دارد. سد آتاتورک و سد ایلیسو از بزرگترین سدهای این پروژه میباشند. از جمله ی اثرات مخرب سدهای آتاتورک و ایلیسو میتوان به افزایش ضریب خشکی و کاهش رطوبت خاک، خشکی تالاب ها ، ایجاد ریزگردها و . . . در عراق . نابودی و خشکی تالاب هورالعظیم و گونه های گیاهی و جانوری این تالاب ، ایجاد ریزگردها، کاهش آب ورودی خلیج فارس و . . . هم در ایران اشاره کرد.از آنجا که سدهای پروژه GAP وبخصوص  سد ایلیسو مراحل پایانی خود را طی میکنند به طور قطع نمیتوان گفت که میشود ساخت آنرا متوقف کرد اما از راه دیپلماسی میتوان خسارت های ایلسو را کاهش داد.

مقدمه ای از مزایا و معایب سدسازی و اثرات زیست محیطی سدها :

جهان در آینده نزدیک دچار بحران کمی آبی خواهد شد کل موجودی آب در سیاره ما که تحت نام هیدروسفر می شناسیم ۱۳۰۰۰۰ کیلو متر مکعب است و تنها ۲٫۷ درصد از این آب شیرین است به همین دلیل دانشمندان سعی داشتند با ارايه روشهایی به ذخیره آب بپردازند و از هدر رفتن آن جلوگیری کنند این امر در کنار تولید انرژی از آب موجب پیدایش علم مهندسی سد ( به عنوان بهترین روش در مهار آب شیرین ) شده است .
سدها یکی از سازه های مهم در سیستم های انتقال و منابع آب می باشند . سدها دارای اثرات مثبت و منفی برروی محیط زیست می باشند . از جمله مزایای آنها را می توان کنترل رژیم جریان در نتیجه جلوگیری از وقوع سیلاب، تأمین آب کشاورزی و مصارف شهری از طریق ذخیره آب و تولید انرژی عنوان کرد . اثرات زیست محیطی سدها می تواند بر اساس معیارهای مختلفی بر طبق اثرات کوتاه مدت و دراز مدت، اثرات بر سطح منطقه و نواحی که تحت تأثیر تأسیسات سد قرار دارد و اثرات اجتماعی و مزایا و خسارات طبقه بندی شود . این اثرات ممکن است بر وضعیت و رفتار هواشناسی، زیست شناسی، فرهنگ، آثار باستانی و غیره تأثیر گذاشته و به شدت موجب تغییر و پیچیدگی آن شود . درنتیجه با توجه به اهمیت اثرات مثبت احداث سدها، لازم است اثرات منفی زیست محیطی سد جهت توسعه پایدار به حداقل رسانده شود. .
ایجاد یک سد بزرگ با حجم ذخیره زیاد می تواند اثرات همه جانبه و قابل ملاحظه ای در برداشته باشد. به طور کلی تاثیر گذاری محیط بر دریاچه سد و اثر متقابل این سازه و دریاچه آنرا بر محیط می توان در قالب ” اثرات زیست محیطی سدها ” مورد بررسی قرار داد . این اثرات ممکن است به دو صورت ظاهر شوند.

اثرات متقابل زیست محیطی مثبت یا مفید که عبارت اند از:

  • فواید کنترل سیل
  • مزایای انرژی الکتریسیته
  • مزایای حمل و نقل
  • تامین آب آشامیدنی و خانگی
  • مزایای آبرسانی

اثرات متقابل زیست محیطی منفی یا زیان بخش که عبارت اند از :

  • اثرات فیزیکی و شیمیایی سدها
  • اثرات اجتماعی و اقتصادی سدها
  • اثرات بیولوژیکی سدها

دجله و فرات شریان حیات :

دجله و فرات را می توان به نوعی دو شریان حیاتی برای توسعه و تداوم حیات در کشورهای ترکیه، سوریه ، عراق و جنوب غرب ایران قلمداد نمود. دجله رودی است که از دامنه های جنوبی رشته کوه توروس در شرق ترکیه سرچشمه میگیرد و پس از عبور از ترکیه و سوریه وارد کشور عراق شده و از میان شهرهای بزرگی چون بغداد و موصل عبور کرده و به رود فرات وسرانجام هر دو به کارون می پیوندند که اروند رود را تشکیل میدهند و در پایان به خلیج فارس سرازیر میشوند. این رود با۱۹۰۰ کیلومتر طول سی و هشتمین رود جهان از این حیث میباشد براساس یکی از نظریه های تاریخی یکی از قدیمی ترین و شاید قدیمی ترین تمدن جهان بین دو رود دجله و فرات پدید آمد. رود فرات هم تقریبا ۲۹۰۰ کیلومتر طول دارد.یگانه عامل حاصلخیزی خاک عراق و جلب جمعیت در جلگه خشک و گرم بین النهرین دو رود دجله و فرات است .
جالب است بدانیم که به لحاظ جغرافیایی عراق خشک ترین کشور بستر دجله و فرات محسوب میشود و به نوعی دجله و فرات نبض تپنده این کشور محسوب میگردد ؛ به طوری که بیش از ۸۵ % از آب شیرین مصرفی کشور عراق و همچنین ۳۵ % از منابع آب شیرین کشور سوریه از دو رود دجله و فرات تامین میشود. از سوی دیگر ترکیه به واسطه برخورداری از موقعیت مطلوب جغرافیایی و بهره مندی از رودهای متعدد از میزان ذخایر نسبتا مطلوبی برخوردار میباشد و در گامی رو به جلو، این کشور در جهت بهره مندی هر چه بیشتر منابع آبی مذکور اقدام به احداث سدهای متعددی نموده است. ( در ترکیه ۵۰۳ سد تحت مدیریت اداره کل امور آب ترکیه وجود دارد که از این تعداد، ۲۰۳ سد جزء سدهای بزرگ بشمار می روند و بقیه آنها سدهای کوچک می باشند.) از سوی دیگر ترکیه %۲۸ از ذخایر آب شیرین داخلی خود را مدیون آب های دو رودخانه بین المللی دجله و فرات می باشد.

نگاهی به طرح آناتولی جنوب شرقی ( پروژه گاپ ترکیه ) :

در سال ۱۹۳۶ فکر اجرای طرحی به نام طرح آناتولی جنوب شرقی که به زبان ترکی استانبولی Guneydogu Anadolu Projesi و به صورت خلاصه (GAP) گاپ خوانده می شود شکل گرفت و از سال ۱۹۸۰ جدی تر شد. گاپ طرحی عمرانی است که بر پایه آن دولت ترکیه در نظر دارد مجموعه ای { ۲۲ سد و ۱۹ نیروگاه برق آبی } از سد و نیروگاه برقابی را بر بخش بالایی رودخانه های دجله و فرات که از کوهای آناتولی مرکزی سرچشمه می گیرند و به سوی سوریه و عراق روان می شوند بسازد. دولت ترکیه مدعی است در چارچوب این طرح نتنها برق و آب برای توسعه کشاورزی تامین شده وسیلاب ها کنترل خواهند شد بلکه امکانات بسیاری مانند جاده ، راه آهن ، فرودگاه ، جاذبه گردشگری ، کارخانه ، بیمارستان ، مدرسه و امکانات نوین برای این کشور فراهم می شود و از مهاجرت مردم نیز جلوگیری می شود.
دولت ترکیه برای اجرای این طرح ۳۰ سال زمان و ۳۲ میلیارد دلار پول در نظر گرفته است پس از تکمیل این طرح قرار است ۷٫۱ میلیون هکتار زمین کشاورزی را آبیاری و سالانه ۵۵ میلیارد کیلو وات ساعت برق تولید کند. .
از جمله مهم ترین سدهای این پروژه میتوان به دو سد آتاتورک و ایلیسو اشاره کرد .
نخستین سازه بزرگ پروژه گاپ سد آتاتورک بود که بر روی رود فرات در سال ۱۹۹۲ تکمیل شد و از لحاظ حجم کار ساختمانی پنجمین سد بزرگ جهان و از لحاظ تولید برق آبی نیز در دنیا سوم میباشد . سد آتاتورک بزرگترین سد ترکیه و اروپا میباشد و حجم ذخیره سازی آب آن برابر ۶۵۰ سد ایرانی است .
سد ایلیسو یکی از برزگترین سدهای پروژه گاپ بر روی دجله در کشور ترکیه نمونه ای از ساخت مهندسی مدرن است . این سد بخشی از طرح آناتولی جنوب شرقی ترکیه است که ظرفیتی معادل سه برابر بزرگترین سد ایرانی یعنی کرخه دارد که با افتتاح رسمی آن مشکلات زیست محیطی ، اجتماعی و اقتصادی بسیاری برای کشورهای منطقه به صورت مستقیم و غیر مستقیم ایجاد میکند.
نکته جالب توجه این است که پروژهGAP چنان به محیط زیست آسیب میرساند که محافل زیست محیطی در داخل ترکیه نیز دست به اعتراضاتی زدند زیرا نزدیک به ۱۰۰ درصد جمعیت اطراف سد ایلیسو و ۹۰ درصد جمعیت استان های تحت پوشش گاپ را کردها تشکیل میدهند ، مردمانی که معتقد اند اجرای این پروژه ها ، تلاش دیگر آنکارا برای تحقق سیاست های قوم گرایانه و محدود سازی کردها در ترکیه است . برای نمونه گفته میشود دولت ترکیه با بهربرداری از سد ایلیسو باعث تخریب یکی از مهم ترین شهرهای تاریخی کردها به نام حسن کیف که مهد فرهنگ کردی بود ، شده و مساحتی بالغ بر ۳۰۰ کیلومتر مربع را از بین خواهد رفت و حدود ۵۵۰۰ نفر که بیشتر آنها از کردهای جنوب شرق آناتولی هستند، آواره خواهند شد که مجموعه این عوامل به همراه اعتراض های عراق و سوریه نیز موجب گردید که کشورهای کمک کننده مالی به این طرح و نیز بانک جهانی دست از حمایت مالی از این پروژه برداشته و خود ترکیه به تنهایی متحمل هزینه های احداث آن گردد.

سیاست ترکیه با پروژه گاپ (GAP) :

ترکیه تعریفی برای خود دارد با موضوع آب در برابر نفت. بدین معنا که ترکیه با اطلاع کامل از خشکسالی ها و عواقبی که سد ایلیسو برای عراق و سوریه و ایران به وجود می آورد قصد دارد با ذخیره کردن آب در آینده سیاست < آب در برابر نفت > را اجرا کند در آینده پدیده های زیست محیطی بشدت شوم تر از پدیده های مثل جنگ است و ترکیه با درک این موضوع با سرعت بسیاری به ساخت این سد می پردازد.

اثرات مخرب سدهای آتاتورک و ایلیسو بر محیط زیست ایران و عراق :

  • اثرات سد های آتاتورک در ترکیه و اسد در سوریه بر محیط زیست ایران و عراق:

بیش از ۸۵ % از آب شیرین مصرفی کشور عراق از دجله و فرات تامین می شود و چنانچه مشاهده شد
سدسازی های بیش از اندازه دو کشور سوریه و ترکیه (به ویژه سد آتاتورک) موجب خشکی های شدیدی در عراق شده است، چنانچه وزارت منابع عراق مجبور شد علاوه بر سدهای موجود در این کشور، در خلال سال های ۲۰۰۸ و ۲۰۰۹ اقدام به حفر ۲۲۰۰ حلقه چاه جدید نماید تا به این طریق بتواند کمبود آب شرب و کشاورزی در عراق را جبران کند. این میزان حفر چاه تقریبا دو برابر چیزی است که تا سال ۲۰۰۸ در عراق وجود داشته است. بر اساس گزارش ناسا در فاصله سال های ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۰ مجموع آب شیرین ذخیره شده دو رودخانه دجله و فرات بیش از ۱۱۴ کیلومتر مکعب کاهش داشته است که این رقم کاهش پس از هندوستان دومین کاهش بزرگ منابع آب شیرین در جهان محسوب می شود. نکته جالب توجه در این گزارش این است که علت کاهش ۶۰ % از منابع آب شیرین، حفر بیش از هزاران حلقه چاه عمیق در اطراف بخش عراقی دجله و فرات ، %۲۰ کاهش نزولات آسمانی ( برف)، و ۲۰ % باقی مانده منتج از هدر رفت آب شیرین در آب های سطحی دریاچه ها و مخازن این دو رود عنوان شده است.
سد آتاتورک موجب شد تا ۶۷۰ هزار هکتار از مزارع قابل کشت کشور عراق به بیابان تبدیل شود و مساحت قابل توجهی از تالاب های این کشور خشک شوند.
از دیگر پیامد های حفر چاه های بیش از اندازه عراق افزایش ضریب خشکی،کاهش رطوبت خاک در اغلب مناطق عراق و خشکی تالاب های این کشور به ویژه مساحت قابل توجهی از تالاب هورالعظیم، هورالحمر ، هورالمرکزی شد.خشک شدن زمین های کشاورزی و تالاب های در عراق موجب به وجود آمدن توده عظیمی از ریزگردها درجنوب غرب ایران شد که مشکلات فراوانی را برای مردم جنوب ایران به ویژه خوزستان ایجاد کرده است همچنین دولت ایران برای مقابله با ریزگردها (دارای کانون های داخلی و خارجی) اقدام به کاشت نهال در هفت هزار هکتار از اراضی این استان کرده است و با تصویب دولت حدود یک هزار و ۳۰۰ میلیارد ریال به این امر اختصاص یافته است.

  • اثرات سد ایلیسو بر محیط زیست عراق:

ترکیه با احداث این سد بیش از نیمی از حقابه تاریخی کشور عراق را تصرف خواهد کرد. با ساخت سد ایلیسو ۵۶ درصد از منابع آبی دجله وارد خاک عراق نخواهد شد.
سد ایلیسو باعث افزایش بیابان زایی و خشک شدن تالاب ها در عراق میشود و همچنین باعث تشدید ضریب خشکی و کاهش رطوبت خاک میگردد.
سد ایلیسو علاوه بر خطرات محیط زیستی مشکلات اجتماعی و اقتصادی نظیر: بیکاری ، مهاجرت و … را به وجود می آورد.

  • اثرات ایلیسو بر محیط زیست ایران:

احداث سد ایلیسو خطرات اقلیمی و زیست محیطی فراوانی را برای ایران در پی دارد.
افزایش ریزگردها در جنوب و جنوب غربی ایران :
خشک شدن تالاب ها به ویژه تالاب هور العظیم : تالاب هور العظیم که یک سوم آن در ایران واقع شده با مساحت ۱۱۸۰۰۰ هکتار (طبق آمار محیط زیست استان خوزستان) در غرب خوزستان واقع شده است که از حیث گونه های گیاهی و جانوری بسیار غنی است و با خشک شدن تالاب این گونه ها با ارزش از بین خواهند رفت علاوه بر آن موجب بیکاری صیادان و مردمانی که اقتصادشان از تالاب است میشود. از طرفی دیگر با خشک شدن هورالعظیم این تالاب به یکی از کانون های ریزگرد ها تبدیل شده و ۲۳ استان ایران تحت تاثیر این ریزگرد ها قرار خواهند گرفت.
کم شدن آب ورودی به خلیج فارس : با کم شدن آب ورودی به خلیج فارس غلظت نمک در خلیج فارس افزایش میابد و بسیاری از آبزیان از جمله آبزی صنعتی میگو و انواع ماهیان صنعتی امکان ادامه حیات در آب های جنوبی کشورمان را نخواهند داشت مانند دریای سرخ که غلظت نمک آن بسیار بالا است همچنین افزایش غلظت شوری خلیج فارس باعث نابودی سواحل مرجانی و اکوسیستم این خلیج بزرگ و با ارزش میشود.
از جمله تاثیرات این سد در ابعاد اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی میتوان به موارد زیر اشاره کرد.
سیل مهاجرت های داخلی از جنوب کشور ، مهاجرت از کشورهای سوریه و عراق به ایران ، تشدید پدیده حاشیه نشینی ، اجرای سیاست آب در برابر نفت و . . .

توقف یا مدیریت سد ایلیسو:

طبق مواد پنج، شش و هفت “کنوانسیون حقوق استفاده های غیر کشتیرانی از آبراه های بین المللی ۱۹۹۷ سازمان ملل” می باشد که بر اساس آن کشورهای بالادست حق احداث و اجرای پروژه های زیربنایی آبی را در بالادست رودخانه، به طوری که سبب بروز مشکلات و آسیب های جدی به کشورهای پایین دست شوند را ندارند.
به نقل از مدیر کل دفتر ارزیابی و اثرات زیست محیطی محیط زیست درباره امکان توقف پروژه گاپ و سد ایلیسو:<< نمی توان به صراحت گفت که امکان توقف وجود دارد یا اینکه متوقف نخواهد شد در حالی که بسیاری از برنامه های گاپ ترکیه به ویژه سد ایلیسو درصد پیشرفت زیادی داشته و در مراحل پایانی قرار دارند. اما با راه حل های مدیریتی نظیر پرداخت حقابه دجله میتوان اثرات مخرب گاپ را کاهش داد .

نتیجه گیری :

سد سازی بیش از حد ترکیه بر روی دو رود دجله و فرات به طور مستقیم محیط زیست کشورهای سوریه و به ویژه عراق و به طور غیر مستقیم کشور ایران را تحت تاثیر قرار میدهد که علاوه بر اثرات مخرب زیست محیطی، از لحاظ اقتصادی و اجتماعی هم برای کشورهای فوق ایجاد مشکل می نماید. که این سد سازی ها مخالف کنوانسیون حقوق استفاده های غیر کشتیرانی از آبراه های بین المللی ۱۹۹۷ سازمان ملل و همچنین به نوعی ناقض ماده اول حقوق بشر می باشد که باید توسط مسولان کشور عراق و سوریه به عنوان متضررین مستقیم این قضیه و ایران نیز به عنوان متضرر غیر مستقیم و ثالث اقدام قانونی نمایند.

دیدگاه ها:

  1. فرشاد گفت:

    خیلی خوب بود ممنونم

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *